Το εργατικό κίνημα στο νομό Άρτας την περίοδο 1945-46. Η ίδρυση του Εργατικού Κέντρου

Το Εργατικό Κέντρο Άρτας ιδρύθηκε αμέσως μετά την απελευθέρωση. Σαν συνέχεια προηγούμενης εργασίας μας για το εργατικό κίνημα στο νομό Άρτας την περίοδο 1925-1940, παρουσιάζουμε σήμερα το ιστορικό της  ίδρυσης του Εργατικού Κέντρου, μέσα από την αφήγηση ενός από τους πρωτεργάτες του.

Στην Άρτα πριν το 1945 υπήρχαν πέντε ενεργά σωματεία: των οικοδόμων,   των κλαδευτών, των τσαγκαράδων, των αρτεργατών, και των φορτοεκφορτωτών. Όταν ο ΕΛΑΣ κατέλαβε την Άρτα, με πρωτοβουλία των εργατικών στελεχών του Κ.Κ.Ε. τα τρία πρώτα εργατικά σωματεία έκαμαν το ιδρυτικό καταστατικό του Εργατικού Κέντρου της Άρτας που εγκρίθηκε από το Πρωτοδικείο.

Στην προσωρινή Διοίκηση ήταν ο Κώστας Πανούτσος, (πέθανε) σαν πρόεδρος, ο Μήτσος Σταύρου (Κράους) και ο Κώστας Χειμαριώτης (πέθανε), σα μέλη. Μετά την έγκριση του καταστατικού, η κατάσταση στο Εργατικό Κέντρο έμεινε στάσιμη για κάμποσο καιρό, γιατί κανένας απ’ την προσωρινή Διοίκηση, δεν ευκαιρούσε ν’ ασχοληθεί με τα εργατικά, άλλωστε ούτε πείρα, για τα ζητήματα των εργατών, είχε κάποιος από αυτούς.

Το Μάη του 1945, παίρνω εντολή από το κόμμα να αναλάβω το Εργατικό Κέντρο… Βέβαια ούτε εγώ είχα καμιά μεγάλη πείρα, αλλά το κόμμα με επέλεξε και για το λόγο ότι η ταυτότητά μου έγραφε επάγγελμα: εργάτης ενώ τα περισσότερα στελέχη του κόμματος, παρουσιάζονταν σαν διανοούμενοι! Αυτό, όπως θα δούμε παρακάτω, με βοήθησε σημαντικά στη διαμάχη και στις συγκρούσεις με τις αρχές. Άμεσους βοηθούς είχα το Σωκράτη Παπαδάτο – έχει πεθάνει – το Γιώργο Ντέτσικα και τον Κώστα Ταγκαρέλη, νεολαίοι τότε…

Ξεκινώντας για τα καινούργια μου καθήκοντα, πρώτα γράφτηκα σα μέλος στο σωματείο κλαδευτών. Εκεί τα περισσότερα μέλη ήταν αριστεροί και παρά την αντίδραση των δεξιών μελών του σωματείου, κατάφερα να γραφτώ στη δύναμη του σωματείου. Επειδή, όμως είχαν προηγηθεί κονταροχτυπήματα με τη Χωροφυλακή της Άρτας, μόλις με «κάρφωσαν» ότι γράφτηκα σα μέλος του σωματείου, ο αστυνόμος φώναξε πρώτα το πρόεδρο του σωματείου, που εκείνη την περίοδο ήταν ο Κώστας Χειμαριώτης και το Γραμματέα Βαγγέλη Δρούγα, (πέθανε), τους έκανε αυστηρές παρατηρήσεις και τους κάλεσε να με διαγράψουν αμέσως με το αιτιολογικό ότι δεν έχω καμιά σχέση με τους κλαδευτές… Φυσικά εκείνοι αρνήθηκαν με αποτέλεσμα να εισπράξουν… κάμποσες κλωτσιές!

Την ίδια μέρα το απόγευμα, ένας χωροφύλακας, παρά τις διαμαρτυρίες μου με πήγε στο διοικητή της χωροφυλακής, ταγματάρχη ή συνταγματάρχη –δε θυμάμαι καλά- Μυτιλήνη, ο οποίος με έβρισε σκαιότατα  και με απείλησε ότι θα με διώξει ποινικώς γιατί ψεύτικα δήλωσα –όπως είπε-  ότι ήμουν προπολεμικά κλαδευτής και μάλιστα στο… Βασιλικό Κήπο! Έφυγα από κει όπως και οι προηγούμενοι, δηλαδή με… αρκετές κλωτσιές.

Για να μπορώ όμως να κινούμαι ελεύθερα σαν εργατικό στέλεχος, η προσωρινή διοίκηση του Εργατικού Κέντρου, μου δίνει ένα διορισμό, με τις υπογραφές τους. Διορίζομαι λοιπόν, γραμματέας του Εργατικού Κέντρου και άρχισα να κινούμε ελεύθερα και νόμιμα, νοικιάζουμε κι ένα μαγαζί στην αγορά, του Λ. Σούκη, δίπλα από την κλινική του Αλεξίου, βάζουμε μέσα ένα τραπέζι, τρεις καρέκλες, ένα πάγκο… κι είναι έτοιμο το Εργατικό Κέντρο. Δε μένει παρά η ταμπέλα. Με… καλλιγραφικά γράμματα καρφώνουμε στην είσοδο μια ταμπέλα που γράφει «ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΡΤΑΣ»…

Εμείς… καμαρώνουμε η Χωροφυλακή όμως σκυλιάζει… Με καλεί και με προστάζει ν’ αλλάξουμε τη λέξη «ΑΡΤΑΣ» με το «ΑΡΤΗΣ»! Τους ενόχλησε βλέπετε η δημοτική! Με καλεί και ο Νομάρχης, κάποιος Πιέρρης  από την Κέρκυρα, ο οποίος ζητάει να μάθει… τι «είμαι»… Του ‘δειξα το διορισμό μου, τον πήρε, τον κοίταζε κάμποσο σκεφτικός, κούνησε το κεφάλι του και μου τον επέστρεψε αμίλητος. Ευτυχώς… γιατί μπορούσε κάλλιστα να πει, «δεν σε αναγνωρίζω» οπότε θα είχαμε περισσότερες δυσκολίες…

Το κυριότερο όμως τώρα ήταν να φτιάξουμε κι άλλα σωματεία. Έπρεπε να περνούν πολλοί εργάτες από το Κέντρο, ιδιαίτερα τα βράδια. Άλλωστε δεν νοείται Εργατικό Κέντρο με 5-7 σωματεία μονάχα. Πρώτο καινούργιο σωματείο γίνεται των Οπωροσυλλεκτών, δεύτερο σωματείο των εργατών γης, τρίτο το σωματείο των εργατών της Μπουτ και ακολουθούν τα σωματεία των επισιτιστών και υπαλλήλων κουρέων. Κι όλα αυτά έγιναν σε διάστημα τριών έως τεσσάρων μηνών. Η δουλειά όμως ήταν και δύσκολη και τρομερά επικίνδυνη. Φτύσαμε αίμα για να γίνουν τα καινούργια σωματεία και να γεμίζει τα βράδια το Εργατικό Κέντρο. Από κείνη ακριβώς την περίοδο αρχίζει η νέα ιστορία του Εργατικού Κέντρου της Άρτας.

Τα καταστατικά των σωματείων, την αλληλογραφία και όλη τη γραφική δουλειά την έκανα μόνος μου. Πήγαινα στη  Γεωργική υπηρεσία όπου δούλευε ο μακαρίτης Μήτσος Μπουνιάκος, στέλεχος της Αριστεράς και στη γραφομηχανή της υπηρεσίας του έφτιαχνα τα καταστατικά και τα υπομνήματα που στέλναμε στα υπουργεία και λοιπούς οργανισμούς. Σα δικηγόρους, χρησιμοποιούσαμε στο δικαστήριο για την έγκριση των καταστατικών, πότε τον Χριστόφορο Κοντοχρήστο, πότε το Θανάση Πάνου, μακαρίτες τώρα και πότε το Γιάννη Μαστρογιάννη, όλοι στελέχη της Αριστεράς, ιδιαίτερα ο Κοντοχρήστος χρημάτισε και Εθνοσύμβουλος της Π.Ε.Ε.Α. Φυσικά όλα αυτά γίνονταν χωρίς πληρωμή.

Για την εγγραφή σ’ οποιοδήποτε σωματείο χρειάζονταν 5 δραχμές! Από τις εγγραφές των μελών, αγοράζαμε τα βιβλία, τη γραφική ύλη, τα έπιπλα κλπ. των σωματείων. Για το νοίκι που ήταν 300 δραχμές, κάναμε έκτακτους εράνους για να τα συγκεντρώσουμε.

Το μεταβαρκιζιανό κλίμα είχε γίνει αφόρητο για τους αριστερούς σε όλη την Ελλάδα. Η τρομοκρατία της δεξιάς οργίαζε. Οι μαγκουροφόροι, απειλούσαν τους ιδιοκτήτες των σπιτιών των δημοκρατικών πολιτών που μας δέχονταν για ύπνο. Ο δάσκαλος Κώστας Πουρναράς που ήταν Γραμματέας του ΕΑΜ Άρτας και ο υποφαινόμενος, είχαμε γίνει… το «κόκκινο πανί»! Πολλές φορές κοιμηθήκαμε σε κάτι σπηλιές που μας πήγαινε ο μακαρίτης Χρήστος Καλοκαίρης, αριστερός κι αυτός… Κανένας δεν μας νοίκιαζε δωμάτιο. Όλοι φοβόντουσαν… Κάθε νύχτα αλλάζαμε σπίτι, για ν’ αποφύγουμε τους μαγκουροφόρους. Εγώ, πολλές φορές πήγαινα έξω από την Άρτα, στου Χρήστου Κοψαχείλη, κι αυτός αριστερός και κοιμόμουνα κάπως ασφαλής…

Παρ’ όλα αυτά είχα αρκετές περιπέτειες και μάλιστα δυο φορές κινδύνεψα πραγματικά από έναν αρχιτραμπούκο από τους Κωστακιούς –το όνομα δεν έχει αξία, επισημαίνω μονάχα τα γεγονότα, για να δώσω τι κλίμα της εποχής. Μια φορά με έπιασε με το ζόρι, με πήγε προς τους βάλτους με σκοπό να με εξαφανίσει. Με έσωσε ο μακαρίτης Βαγγέλης Ντόλας… Άλλη μια φορά, μου έστησε καρτέρι με άλλους τρεις, τη νύχτα, στη μεγάλη καμάρα της γέφυρας της Άρτας… Σώθηκα χάρις στην ψυχραιμία μου και στη δειλία τη δική τους.

Αλλά οι μαγκουροφόροι της δεξιάς, έρχονταν σχεδόν κάθε μέρα και έξω από το Εργατικό Κέντρο και απειλούσαν όλους όσους ήταν μέσα, δεν τολμούσαν όμως να μπουν στο Εργατικό Κέντρο, γιατί δίπλα εκεί ήταν καταυλισμός στρατιωτών, οι περισσότεροι από την Κέρκυρα, όλοι δημοκρατικοί. Τους είχα ενημερώσει κι έτσι δεν τους άφηναν να πλησιάσουν. Ήταν τόση η ασυδοσία τους, που μια φορά μας επιτέθηκαν μέσα στην ίδια τη Νομαρχία και μας χτύπησαν άγρια, τον Κώστα Πουρναρά και μένα. Είχαμε πάει να διαμαρτυρηθούμε για την… τρομοκρατία!

Εκείνη ακριβώς την εποχή η Αμερικανική Οργάνωση Ούνρα μοίραζε ρούχα και τρόφιμα στους άπορους. Τα καλά όμως ρούχα «ξαφρίζονταν» απ’ τους επιτήδειους. Αυτό είχε ξεσηκώσει αγανάκτηση στον κόσμο. Εκμεταλλευτήκαμε αυτή την κατάσταση. Σε έντονη διαμαρτυρία μας στο Νομάρχη, απαιτήσαμε να πάψει αυτή η… ρεμούλα και να δώσει σε μας τους εργάτες, δέματα με ιματισμό και τρόφιμα, ξέχωρα απ’ τους άλλους. Για τον ίδιο λόγο, πήγαμε στα Γιάννενα, στο Γενικό Διοικητή Ηπείρου, που τότε ήταν ο Καλέλης, «δεν μπορώ να κάνω τίποτα… για τα τρόφιμα και τον ιματισμό… κάτι θα γίνει».

Πραγματικά πήραμε κάμποσα δέματα… Καλέσαμε τα μέλη των σωματείων στο Εργατικό Κέντρο και τα μοιράσαμε. Αυτή ήταν η πρώτη μας επιτυχία… και πήραν σχεδόν όλοι. Τότε οι οργανωμένοι εργάτες δεν ήταν περισσότεροι από 200! Με 7 μονάχα μέλη, μπορούσες να φτιάξεις… σωματείο… Όμως η επιτυχία αυτή, άνοιξε τις πόρτες του Εργατικού Κέντρου σε όλους τους εργάτες. Έρχονταν όλοι και ζητούσαν από μας τρόφιμα και ιματισμό. Τους συστήσαμε να γραφτούν στα σωματεία τους, για να πάρουν μέρος στη διανομή. Μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, η δύναμη του Εργατικού Κέντρου έφτασε στα 800 μέλη!

Το μεροκάματο εκείνη την εποχή, 1945-1946, ήταν μονάχα 10 δραχμές! Έπρεπε κάτι να κάνουμε. Οργανώνουμε μια απεργία στους οπωροσυλλέκτες, που ήταν το πιο μαζικό σωματείο. Σε γενική συνέλευση, παίρνεται η απόφαση την οποία, σύμφωνα με την Ελληνική Νομοθεσία τότε, κοινοποιούμε στη Νομαρχία. Ο διοικητής της Χωροφυλακής με κάλεσε στο γραφείο του με έβρισε σκαιότατα και με απείλησε με το πιστόλι του, ενώ ο υποδιοικητής σε ιδιαίτερη συνομιλία μου ‘σφιξε το χέρι και μου ‘δωσε συγχαρητήρια, γιατί όπως είπε, με τους αγώνες των εργατών, βελτιώνονται και οι δικές τους απολαβές.

Η απεργία πέτυχε. Ούτε ένας εργάτης δεν δούλεψε εκείνη την μέρα. Οι οργανωμένοι εργάτες ήταν περίπου 80! Στην απεργία πήραν μέρος πάνω από 500 εργάτες. Έτσι το μεροκάματο έφτασε στις… 12 δραχμές κι όχι μονάχα στους πορτοκαλοεργάτες, αλλά σ’ όλους τους εργαζόμενους, όλων των σωματείων, οι οποίοι διεκδίκησαν κι αυτοί με μαχητικές απεργίες την αύξηση του μεροκάματου.

Αυτή την περίοδο, οργανώνουμε δύο διαδηλώσεις διαμαρτυρίας, μια στη Νομαρχία και μια στον «Κρυστάλη» εναντίον της τρομοκρατίας. Ιδιαίτερα αυτή στου «Κρυστάλη» έγινε κατά την άφιξη ενός υπουργού της τότε κυβέρνησης και παρά το ξυλοφόρτωμα από τα κρατικά όργανα και τους παρακρατικούς, πέτυχε και είχαμε και κάποια θετικά αποτελέσματα.

Το Μάη του 1946, για πρώτη φορά, αποφασίζουμε να γιορτάσουμε την Εργατική Πρωτομαγιά. Το ανακοινώνουμε δημόσια… Η χωροφυλακή και οι παρακρατικοί κινητοποιούνται… Ξεσπάει άγρια τρομοκρατία… Η συγκέντρωση γίνεται στο γήπεδο. Όλα τα πόστα είναι πιασμένα από τους χωροφύλακες και τους… μαγκουροφόρους! Ο κόσμος, οι εργάτες, δεν μπορούν να περάσουν… χρειάζεται παλικαριά περίσσια. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί σπάνε τον κλοιό, αψηφώντας την τρομοκρατία και συγκεντρώνονται στο γήπεδο. Ομιλητής ήταν ο Μήτσος Μπάφας. Έτσι γιορτάστηκε απ’ τους εργάτες η πρώτη, μετά την απελευθέρωση, Εργατική Πρωτομαγιά.

Σ’ όλο αυτό το διάστημα η πετυχημένη μας ενέργεια για τη διανομή του ιματισμού, η αύξηση του μεροκάματου με τις οργανωμένες απεργίες, είχε σαν αποτέλεσμα ν’ αρχίσουν οι εργάτες να ενδιαφέρονται για το Εργατικό Κέντρο. Τα βράδια τώρα, συγκεντρώνονταν όλο και πιο πολλοί εργάτες μέσα στην άβολη αίθουσα. Η μαζικότητα των σωματείων μας δίνει την δυνατότητα να παίρνουμε μέρος και σε πανηπειρωτικές ακόμα και σε πανελλαδικές απεργίες.

Όμως η διοίκηση του Εργατικού Κέντρου ήταν διορισμένη. Εγώ σαν διορισμένος γραμματέας έκανα από τον Απρίλιο ως τον Ιούλιο του 1945. Όλο αυτό το διάστημα προετοιμαζόμαστε για εκλογές. Έπρεπε να νομιμοποιηθούμε.  Προς το τέλος του Ιουλίου του 1945 έγιναν όλες οι εκλογές των σωματείων και εξέλεξαν και τους αντιπροσώπους στο Εργατικό Κέντρο, εκτός των διοικήσεών τους. Εγώ εκλέχτηκα αντιπρόσωπος από το σωματείο των κλαδευτών. Τώρα η διοίκηση ήταν νόμιμη. Μπορούσαμε να κινηθούμε άνετα, αφού και αντιπροσώπους για την Γενική Συνομοσπονδία εκλέξαμε.

Η δουλειά μας τώρα, στο Εργατικό Κέντρο, γίνονταν με σύστημα γι’ αυτό και είχε μεγάλη απόδοση. Παρακολουθούσαμε από κοντά όλα τα σωματεία. Παίρναμε μέρος  στις γενικές συνελεύσεις τους και δίναμε τις σωστές κατευθύνσεις για τις διεκδικήσεις τους. Σ’ αυτό μας βοηθούσαν και τα φυλλάδια με τους εργατικούς νόμους που μας έστελνε τακτικά η Γ.Σ.Ε.Ε.

Μετά τον Απρίλιο του 1946 η κατάσταση γίνεται αφόρητη. Η τρομοκρατία κορυφώνεται. Κάνουμε πολλές παραστάσεις στο Νομάρχη και τον Γενικό Διοικητή Ηπείρου, οι οποίοι σηκώνουν τα χέρια και μας λένε «πάρτε τα μέτρα σας και σεις. Φυλαχτείτε…» Τα σωματεία όλα αδρανούν… Τα περισσότερα στελέχη κρύβονται…

Άρχισαν οι συλλήψεις των αριστερών… Τον Ιούλιο του 1946 στο Εργατικό Κέντρο έγινε μια συνεδρίαση της διοίκησης του σωματείου των τσαγκαράδων. Σ’ αυτήν παραβρέθηκα εγώ γιατί ο πρόεδρος Μήτσος Μπάφας, κρύβονταν. Πριν τελειώσει η συνεδρίαση, εισβάλλουν στο Εργατικό Κέντρο οι χωροφύλακες και σπρώχνοντάς με βάρβαρα, με συλλαμβάνουν, με δένουν και με οδηγούν στις φυλακές γιατί τα κρατητήρια ήταν γεμάτα…

Ήταν 20 Ιουλίου 1946. είχε αρχίσει ο Γολγοθάς της μαρτυρικής αριστεράς. Έκανα χρόνια εξορία στα ξερονήσια… Όταν γύρισα στην Άρτα από την εξορία, είχαν περάσει 16 ολόκληρα χρόνια…

Τα αποσπάσματα από την  αφήγηση του Λεωνίδα Νάκου, καταγράφονται στο βιβλίο του Βασίλη Θ. Σφαλτού: «Μνήμες αγώνων, η εθνική αντίσταση και τα ταραγμένα χρόνια της αριστεράς στην Άρτα», από τις εκδόσεις Συμεών, Άρτα 1997.

Στη συνέχεια της αφήγησής του, ο Λεωνίδας Νάκος παραθέτει κατάλογο ονομάτων συνδικαλιστών της εποχής του, μέχρι τον Απρίλη του 1946. Την πρώτη εκλεγμένη διοίκηση του Εργατικού Κέντρου, την παρουσιάζει μια φορά μέσα στην αφήγηση και μια ακόμη φορά, στον κατάλογο με τις διοικήσεις των σωματείων. Υπάρχει μια αναντιστοιχία ως προς τις αρμοδιότητες των μελών του Δ.Σ. στις δύο αναφορές. Για την Ιστορία και μην μπορώντας να διασταυρώσουμε την σωστή, παρουσιάζουμε και τις δύο εκδοχές.

Πρώτη διοίκηση του Εργατικού Κέντρου, Ιούλιος 1945 (εκδοχή α):

1) ΠΑΝΟΥΤΣΟΣ Κώστας, πρόεδρος

2) ΝΑΚΟΣ Λεωνίδας, γεν. γραμματέας

3) ΦΑΚΙΤΣΑΣ Σωτήρης, ταμίας

4) ΧΕΙΜΑΡΙΩΤΗΣ Κώστας, μέλος

5) ΞΥΛΙΝΟΣ Κώστας, μέλος

6) ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ Κώστας, μέλος

Πρώτη διοίκηση του Εργατικού Κέντρου, Ιούλιος 1945 (εκδοχή β):

1) ΠΑΝΟΥΤΣΟΣ Κώστας, πρόεδρος

2) ΝΑΚΟΣ Λεωνίδας, γεν. γραμματέας

3) ΧΕΙΜΑΡΙΩΤΗΣ Κώστας, ταμίας

4) ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ Κώστας, μέλος

5) ΞΥΛΙΝΟΣ Κώστας, μέλος

6) ΦΑΚΙΤΣΑΣ Σωτήρης, μέλος

Δεύτερη διοίκηση του Εργατικού Κέντρου, Απρίλης 1946:

1) ΜΠΑΦΑΣ Δημήτριος, πρόεδρος

2) ΝΑΚΟΣ Λεωνίδας, γεν. γραμματέας

3) ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ Χρήστος, ταμίας

4) ΣΟΥΣΟΣ Γιώργος, μέλος

5) ΤΑΓΚΑΡΕΛΗΣ Κώστας, εκπρόσωπος των εργαζόμενων νέων.

Μέχρι τον Απρίλη του 1946, στη δύναμη του Εργατικού Κέντρου Άρτας υπάγονταν τα εξής 9 σωματεία. Ο Λεωνίδας Νάκος παραθέτει τα ονόνατα των διοικήσεών τους:

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ

1) ΠΑΝΟΥΤΣΟΣ Κώστας

2) ΞΥΛΙΝΟΣ Κώστας

3) ΦΑΚΙΤΣΑ Σωτήρης

4) ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ Χρήστος

5) ΣΤΑΥΡΟΥ Δημήτριος (Κράους)

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΟΠΩΡΟΣΥΛΛΕΚΤΩΝ

1) ΧΡΙΣΤΙΑΣ …

2) ΚΛΩΣΤΑΣ Κώστας

3) ΛΑΓΟΣ Χρήστος

4) ΓΑΒΡΙΛΗΣ Αποστόλης

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΚΟΥΡΕΩΝ

1) ΜΠΙΚΑΣ Βασίλειος

2) ΚΟΥΤΣΟΥΜΠΑΣ Κύρκος

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΚΛΑΔΕΥΤΩΝ

1) ΜΠΑΡΤΖΙΩΚΑΣ Γιώργος

2) ΧΕΙΜΑΡΙΩΤΗΣ Κώστας

3) ΓΚΛΙΒΑΣ Σπύρος

4) ΔΡΟΥΓΑΣ Βαγγέλης

5) ΜΑΥΡΟΜΑΤΗΣ Βασίλης

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΕΡΓΑΤΩΝ ΓΗΣ-ΟΔΟΠΟΙΊΆΣ

1) ΓΑΛΙΟΣ Λάμπρος

2) ΝΥΧΤΗΣ Χρήστος

3) ΜΑΝΟΣ Κώστας

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΕΡΓΑΤΩΝ «ΜΠΟΥΤ»

1) ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Παναγιώτης

2) ΚΟΡΕΛΗΣ Φάνης

3) ΤΣΕΛΙΟΣ Γιάννης

4) ΡΑΠΤΗΣ Χαράλαμπος

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΣΕΡΒΙΤΟΡΩΝ

1) ΝΑΤΣΙΚΑΣ Λάμπρος

2) ΘΕΟΔΩΡΟΥ Νικόλαος

3) ΜΠΑΣΙΟΣ Ηλίας

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΑΡΤΕΡΓΑΤΩΝ

1) ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ …

2) ΣΟΥΣΟΣ Γιώργος

3) ΜΠΑΝΙΑΣ Νάσος

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΤΣΑΓΚΑΡΑΔΩΝ

1) ΔΕΤΣΙΚΑΣ Γιώργος

2) ΤΑΓΚΑΡΕΛΗΣ Κώστας

3) ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ Νικόλαος

4) ΖΑΡΚΑΛΗΣ Μένιος

5) ΖΕΡΒΑΣ Χρήστος

6) ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ Σωκράτης

Αυτή την περίοδο υπάρχει στην Άρτα και ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΦΟΡΤΟΕΚΦΟΡΤΩΤΩΝ  το οποίο όμως δεν ανήκει στη δύναμη του Εργατικού Κέντρου.

[ΦΛΕΒΑΡΗΣ 2012]

Πτυχές της ιστορίας του εργατικού κινήματος στην Άρτα, την περίοδο 1925-1940

Το ιστολόγιο κάνει μια προσπάθεια να φέρει στο φως της ευρύτερης δημοσιότητας, μερικές όχι πολύ γνωστές πτυχές της ιστορίας του εργατικού κινήματος στο νομό Άρτας, προπολεμικά και τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση. Στο σημερινό πρώτο μέρος θα γίνει αναφορά στην περίοδο 1925-1940, εποχή που το εργατικό κίνημα, κάνει τα πρώτα του βήματα. Στην Άρτα δεν υπάρχουν ακόμα εργοστάσια. Πολλοί εργάτες δουλεύουν στα ελαιοτριβεία, εντελώς ανοργάνωτοι. Υπάρχει μεγάλος αριθμός εργατών γης (σκαφτιάδες κλπ), ανοργάνωτοι κι αυτοί, που έχουν  χώρο συνάθροισης, κάτι σαν «πιάτσα», την περιοχή «Μουχούστι». Εκεί μαζεύονταν το πρωί πριν φύγουν για τα χωράφια. Δούλευαν δέκα ώρες, πολλές φορές και παραπάνω, με πολύ χαμηλά μεροκάματα. 

Σε ολόκληρο το  νομό υπάρχουν τέσσερα εργατικά σωματεία. Των τσαγγαράδων, των ραφτάδων, των οικοδόμων και των λιμενεργατών- φορτοεκφορτωτών. Υπάρχει επίσης μια ομάδα δημοσίων υπαλλήλων –όχι όμως με την οργάνωση και δομή ενός σωματείου- που έχει σαν εκπρόσωπό της τον ΣΠΥΡΟ ΜΠΕΚΑ, υπάλληλος ο ιδιος στα Τ.Τ.Τ. (ο ΟΤΕ της εποχής). Το σωματείο των λιμενεργατών-φορτοεκφορτωτών είχε μεγάλη επιρροή στους εργάτες και ιδιαίτερα έντονη και δυναμική δράση. Η δυναμική του πήγαζε από την φύση και τη θέση του επαγγέλματος. Τα εμπορεύματα έφευγαν ή έρχονταν στο νομό Άρτας μόνο μέσω της θαλάσσιας οδού. Η διακίνησή τους γινόταν αποκλειστικά από το λιμάνι της Κόπραινας, κι έτσι οι λιμενεργάτες με ακούραστες διεκδικήσεις, κατόρθωναν να πιέζουν τους εργοδότες τους πιο εύκολα και να κατακτούν δικαιώματα που δεν μπορούσαν  οι συνάδελφοί τους σε άλλους κλάδους.

Οι εγγεγραμμένοι στα λίγα αυτά  σωματεία αποτελούσαν τη μειοψηφία της εργατικής τάξης του νομού, που υπέφερε από ένα καθεστώς ασυδοσίας, αδικίας και στυγνής εκμετάλλευσης, στους εργασιακούς χώρους και  γενικότερα. Οι χωροφύλακες αποτελούν φόβο και τρόμο για τους εργάτες που παρ’ όλο το κυνηγητό και τις διώξεις, οργανώνουν σποραδικά κάποιες απεργίες και άλλες κινητοποιήσεις. Όπως όμως σε κάθε ιστορική περίοδο υπάρχουν οι πρωτεργάτες των αγώνων, έτσι και εδώ ξεχωρίζουν τα πρωτοπόρα εργατικά στελέχη που παίρνουν στους ώμους τους την ευθύνη της οργάνωσης των συναδέλφων τους. Με αλφαβητική σειρά, τα ονόματα των κυριοτέρων στελεχών αυτών, στην μεγάλη πλειοψηφία τους μέλη και στελέχη του νεοσύστατου Κομμουνιστικού Κόμματος (ΚΚΕ), είναι:

1)     ΑΜΠΕΛΟΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ, τσαγγάρης

2)     ΓΕΡΟΥΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ, εργάτης

3)     ΓΚΑΛΙΜΑΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ, τσαγγάρης

4)     ΓΚΟΥΜΑΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ, τσαγγάρης

5)     ΔΑΦΝΟΣ ΑΛΙΚΙΒΙΑΔΗΣ, οικοδόμος

6)     ΔΡΟΥΓΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ, μαραγκός

7)     ΖΕΡΒΑΣ ΠΕΡΙΚΛΗΣ, τσαγγάρης

8)     ΖΕΡΒΑΣ ΧΡΗΣΤΟΣ, τσαγγάρης

9)     ΚΑΤΣΑΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ, τσαγγάρης

10) ΚΑΜΕΝΟΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ, τσαγγάρης

11) ΚΑΜΕΝΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ, τσαγγάρης

12) ΚΩΣΤΑΡΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ, τσαγγάρης

13) ΛΥΓΟΥΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ, ράφτης

14) ΛΥΓΟΥΡΑΣ ΣΠΥΡΟΣ, αδελφός του Γιώργου

15) ΜΠΑΡΤΖΙΩΚΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ, εργάτης

16) ΜΑΣΤΟΡΑΣ ΣΠΥΡΟΣ, καπνεργάτης

17) ΜΠΙΚΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ, κουρέας

18) ΜΠΙΤΖΑΜΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ, ομπρελάς

19) ΜΠΟΤΣΩΛΗΣ ΣΠΥΡΟΣ, μαραγκός

20) ΝΑΚΟΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ, εργάτης

21) ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ, τσαγγάρης

22) ΠΑΠΑΊΏΑΝΝΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ, ράφτης

23) ΠΑΝΟΥΤΣΟΣ ΚΩΣΤΑΣ, μαραγκός

24) ΣΠΗΛΙΑΝΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ, εργάτης

25) ΤΣΙΜΠΟΥΚΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, καπνεργάτης

26) ΧΑΤΖΑΡΑΣ ΑΝΔΡΕΑΣ, τσαγγάρης

27) ΧΕΙΜΑΡΙΩΤΗΣ ΚΩΣΤΑΣ, εργάτης

28) ΧΑΡΑΛΑΜΠΗΣ ΦΩΤΗΣ, κουρέας

Απέναντι από την είσοδο του τότε Κρατικού νοσοκομείου, είχε το γαλακτοπωλείο του ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΗΣ. Το μαγαζί αυτό αποτελούσε τόπο συνάντησης και πολιτικών συζητήσεων, πολλών εργατικών στελεχών και μελών του ΚΚΕ, ανταλλαγής επαναστατικών βιβλίων και διάδοσης του παράνομου Ριζοσπάστη. Κομβικό σημείο στην ανάπτυξη του κινήματος στην πόλη της Άρτας, είναι η άφιξη και μόνιμη εγκατάσταση το 1929 του,  οπλουργού στο επάγγελμα, ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΓΚΟΝΤΖΟΥ. Μέχρι τότε δεν υπάρχουν πυρήνες του ΚΚΕ στην Άρτα και τα γύρω χωριά. Ο Γκόντζος ιδρύει την πρώτη οργάνωση του ΚΚΕ στο νομό, ένα πολύ σημαντικό βήμα στην μετέπειτα εξέλιξη της δράσης του εργατικού κινήματος της περιοχής.

Μέχρι το 1931 με πρωτεργάτη το Γκόντζο και τους  Δ. ΚΑΤΣΑΡΟ και Γ. ΣΤΥΠΑ, θα δημιουργηθούν 18 πυρήνες του ΚΚΕ και 23 πυρήνες της ΟΚΝΕ (Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας). Εκείνη τη χρονιά θα συμβεί ένα πρωτόγνωρο γεγονός στην Άρτα. Περίπου δέκα χιλιάδες κάτοικοι των ορεινών άγονων χωριών του νομού, κυριευμένοι από την απελπισία που φέρνει η πείνα, και οργανωμένοι από τους κομμουνιστές, εφορμούν στις κρατικές αποθήκες σιτηρών, ακινητοποιούν τη δύναμη της χωροφυλακής και μοιράζονται 150.000 οκάδες καλαμπόκι. Αυτή η νίκη των πεινασμένων ορεσίβιων, θα ανεβάσει το ηθικό των εργατών της πόλης και θα τους οπλίσει με πίστη στην αποτελεσματικότητα της δύναμής τους.

Στις αρχές της επόμενης χρονιάς πραγματοποιείται η πρώτη μεγάλη οργανωμένη απεργία. Περισσότεροι από εκατό οικοδόμοι, που χτίζουν ένα συγκρότημα σχολείων (1^ο Γυμνάσιο και 1^ο και 2^ο Δημοτικό σχολείο), απέναντι από την πλατεία Σκουφά, με μεροκάματο μόνο 25  δραχμές, και δουλεύοντας «από ήλιο σε ήλιο», βάζουν στις τσάντες τα μυστριά και τα σφυριά τους και βγαίνουν στο δρόμο. Μια τριμελής επιτροπή απεργών με επικεφαλής τον ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ ΔΑΦΝΟ, επισκέπτεται το Δήμαρχο και το Νομάρχη ζητώντας αυξήσεις στα μεροκάματα και οχτάωρο. Η απεργία προκαλεί μεγάλη αναταραχή, ο τοπικός τύπος την προβάλλει στα πρωτοσέλιδά του και ο λαός ξεσηκώνεται στο πλευρό των οικοδόμων, οι οποίοι καταφέρνουν να επιστρέψουν νικητές στα γιαπιά.

Την ίδια χρονιά (1932), γιορτάζεται για πρώτη φορά στην Άρτα η εργατική Πρωτομαγιά. Η εκδήλωση έγινε σε καθεστώς παρανομίας κάτω από τη μύτη της χωροφυλακής, στους Κεραμάτες, έναν οικισμό έξω από την πόλη, σ’ ένα χωράφι. Οι εργάτες έφτασαν στο χώρο της εκδήλωσης σε μικρές ομάδες και συγκεντρώθηκαν περίπου διακόσια άτομα. Ανάμεσα στους ομιλητές ήταν και ο γραμματέας του ΚΚΕ στο νομό Χαράλαμπος Γκόντζος, που μίλησε για τα προβλήματα των εργατών της περιοχής και των Ελλήνων εργαζομένων γενικότερα. Στην ομιλία του ανέλυσε την κατάσταση όπως αυτή διαμορφωνόταν στο παγκόσμιο κίνημα, με τις ελπίδες που γεννούσε στους εργάτες των λαών όλου του κόσμου, το στέριωμα της μεγάλης Οκτωβριανής Επανάστασης στη Σοβιετική Ένωση, προκαλώντας μεγάλο ενθουσιασμό στους εργάτες.

Μετά την επιτυχία αυτών των εκδηλώσεων, το εργατικό κίνημα δείχνει να ανεβαίνει απειλητικά για την άρχουσα τάξη και τους εκφραστές της. Οι καταπιεσμένοι εργάτες αρχίζουν να αντιδρούν στη στυγνή εκμετάλλευση των αφεντικών και την τρομοκρατία που σκορπούσε η παντοδύναμη χωροφυλακή. Τώρα είναι η ώρα που πρέπει να βρεθούν νέοι μηχανισμοί καταστολής, πιο αποτελεσματικοί. Νομάρχης, διοικητής Χωροφυλακής, Δικαστικοί, και άλλοι παράγοντες του νομού, συσκέπτονται πυρετωδώς για να αντιμετωπίσουν τον «κομμουνιστικό κίνδυνο».

Στις βουλευτικές εκλογές του 1932, που έγιναν με απλή αναλογική, υποψήφιος του ΚΚΕ είναι ο γιατρός ΑΝΔΡΕΟΠΟΥΛΟΣ. Ο Γκόντζος και ακόμα τρία εργατικά στελέχη, μέλη του κόμματος, εμπλέκονται ενεργά στον εκλογικό αγώνα. Μπαίνουν έτσι ακόμα μια φορά στο μάτι των Αρχών.  Μετά από πολλές συσκέψεις, και με αφορμή την παράβαση από τη μεριά των εργατών του ιδιώνυμου, ενός νόμου που ψήφισε η κυβέρνηση Βενιζέλου το 1929 για να χτυπήσει την άνοδο του ΚΚΕ, η  «Επιτροπή Ασφαλείας» του νομού συλλαμβάνει τους τέσσερις πρώτους «επικίνδυνους» κομμουνιστές. Οι συλληφθέντες καταδικάζονται σε πολύμηνη φυλάκιση και εκτοπίζονται σε Ανάφη, Ίο και Φολέγανδρο. Μετά από αυτούς θα ακολουθήσουν κι άλλοι πολλοί αγωνιστές και για πολλά χρόνια ακόμα, να φυλακίζονται, να βασανίζονται και να παίρνουν το δρόμο της εξορίας σε πολλά μέρη της ίδιας της  πατρίδας τους …

Η τοπική εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» γράφει την 1^η Απριλίου 1933: «Ληξάσης της ποινής των, επανήλθον οι υπό κομμουνισμώ κατηγορούμενοι, κ.κ. Γεώργιος Στύπας, Χαράλαμπος Γκότζιος, Δημήτριος Κατσαρός και Τάκης Ζάγκας».

Επανήλθαν χωρίς όμως να «σωφρονιστούν». Λίγο καιρό μετά την επιστροφή των τεσσάρων, γίνεται στην Άρτα μεγάλο συλλαλητήριο των πορτοκαλοπαραγωγών. Στην επιτροπή αγώνα που πηγαίνει στη Νομαρχία για να καταθέσει υπόμνημα με τα αιτήματά τους, συμμετέχει ο Γκόντζος. Οι παραγωγοί βρίσκουν την πόρτα κλειστή και παρ’ όλες τις φωνές τους κανείς δεν τους δίνει σημασία. Τότε ο Γκόντζος περνάει πάνω από τα ψηλά κάγκελα της αυλής και από την πίσω πόρτα μπαίνει στη Νομαρχία και δίνει το υπόμνημα στη γυναίκα του νομάρχη. Καταδικάζεται γι’ αυτή την «εισβολή» του σε έξι μήνες φυλακή.

Οι κινητοποιήσεις των εργατών δεν γινόταν πια να σταματήσουν. Τα μεγάλα  εργασιακά προβλήματα που τους απασχολούν, το καθεστώς ανελευθερίας και η φτώχεια που βιώνουν, σπρώχνουν όλο και περισσότερους στη συσπείρωση στα σωματεία τους. Πρωτοπόροι οι τσαγγαράδες, πιο ανοιχτοί στις νέες προοδευτικές και επαναστατικές ιδέες, απασχόλησαν συχνά με τις κινητοποιήσεις τους τις αρχές του νομού. Κατάφερναν πολλές φορές να ικανοποιούν τα αιτήματά τους, αφού οι κινητοποιήσεις τους είχαν πολύ μεγάλη συμμετοχή. Να σημειωθεί εδώ πως δεν υπάρχει ακόμα Εργατικό Κέντρο στο νομό κι έτσι οι διοικήσεις των σωματείων συνέρχονταν για συνεδριάσεις στα γραφεία του ΚΚΕ.

Στις δημοτικές εκλογές του 1934, το ΚΚΕ κατεβάζει υποψήφιο Δήμαρχο τον συνδικαλιστή τσαγγάρη ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΑΤΣΑΡΟ, που παίρνει 145 ψήφους.  Θεωρείται επιτυχία αν αναλογιστεί κανείς πως δεν ψήφιζαν οι γυναίκες, τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγιναν οι εκλογές και επίσης πως ήταν η πρώτη φορά που κατέβηκε υποψήφιος των εργατών. Στις βουλευτικές εκλογές της ίδιας χρονιάς, το ΚΚΕ κατεβάζει υποψήφιο βουλευτή τον Χαράλαμπο Γκόντζο. Στους εργάτες επικρατεί ενθουσιασμός. Κάνουν ένα προεκλογικό αγώνα κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες, ενώ   έχουν και εκλογικό κέντρο στην περιοχή «Μουχούστι». Τα αποτελέσματα δίνουν στον υποψήφιο των εργατών μόλις 160 σταυρούς. Το όφελος όμως από αυτή την εκλογική μάχη είναι πολύ μεγαλύτερο αφού βγαίνουν στο προσκήνιο του αγώνα μια σειρά νέα εργατικά στελέχη.

Το 1936 η φασιστική δικτατορία του Μεταξά καθαιρεί τους εκλεγμένους εκπροσώπους των εργατών από τις διοικήσεις των σωματείων και διορίζει δικούς της. Είναι φυσικό από τότε και για όσο διαρκέσει η δικτατορία οι φασίστες «συνδικαλιστές» να εξαντλούν την δραστηριότητά τους σε ύμνους και φιέστες στον… «πρώτο εργάτη» Ιωάννη Μεταξά. Τα εργατικά στελέχη του νομού που είχαν πρωτοστατήσει μέχρι τώρα στους λαϊκούς αγώνες, έπαιρναν το δρόμο για τα μπουντρούμια της Ασφάλειας όπου βασανίζονταν και φυλακίζονταν. Τα περισσότερα από τα στελέχη που αναφέρονται πιο πάνω, εξορίστηκαν μακριά από τον τόπο τους σαν «επικίνδυνοι».

Μέχρι όμως να ξεσπάσει ο πόλεμος, θα υπάρξει άλλη μια μεγάλη στιγμή του κινήματος στο νομό: ο (παράνομος) γιορτασμός της εργατικής Πρωτομαγιάς το 1938. Με πρωτοβουλία του ΚΚΕ, αρχίζει με απόλυτη μυστικότητα η προετοιμασία της εκδήλωσης. Ανατίθεται στον επικεφαλής της μαθητικής οργάνωσης της ΟΚΝΕ Γυμνασίου, Β. ΖΟΡΜΠΑ, να βγάλει με καρμπόν πολλές χειρόγραφες προκηρύξεις με συνθήματα της Πρωτομαγιάς και κατά της δικτατορίας. Η οργάνωση όρισε τους ανθρώπους που θα έριχναν τη νύχτα τις προκηρύξεις και θα κρεμούσαν στους δρόμους της πόλης τα πανό με τα αντιδικτατορικά συνθήματα. Χιλιάδες προκηρύξεις διασκορπίστηκαν στους δρόμους, αναρτήθηκαν σε κεντρικά σημεία μεγάλες κόκκινες σημαίες, και η μέρα ξημέρωσε με την Άρτα κατακόκκινη. Η ασφάλεια πιάστηκε για μια ακόμα φορά στον ύπνο. Δεν μπόρεσε να πιάσει κανέναν από τους οργανωτές. Οι πρωτοπόροι αγωνιστές της Άρτας είχαν κερδίσει μια ακόμα νίκη απέναντι στη φασιστική δικτατορία. Στο δεύτερο μέρος, προσεχώς,  θα γίνει αναφορά στην περίοδο των πρώτων χρόνων μετά την απελευθέρωση.

Βιβλιογραφία:

Γιαννάκου-Γιάννη Μαστρογιάννη: «Χρονικό. Το λαϊκό κίνημα στο νομό Άρτας, 1931-1945». Εκδόσεις Πέτρα. Αθήνα 2004.

Βασίλη Β. Σφαλτού: «Μνήμες αγώνων. Η Εθνική Αντίσταση και τα ταραγμένα χρόνια της Αριστεράς στην Άρτα». Εκδόσεις Συμεών, Άρτα 1997.

Αλέκου Κουτσούκαλη: «Η Εθνική Αντίσταση του νομού Άρτας, 1940-1945. Αναμνήσεις, σκέψεις, κρίσεις. Τόμος πρώτος». Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα 1983.

[ΓΕΝΑΡΗΣ 2012]